Từ người thụ hưởng di sản đến trách nhiệm kiến tạo di sản mới

Từ người thụ hưởng di sản đến trách nhiệm kiến tạo di sản mới Từ người thụ hưởng di sản đến trách nhiệm kiến tạo di sản mới Bất kỳ thành tựu nào hôm nay cũng đều được chuẩn bị từ nhiều năm về trước, thậm chí nhiều thập niên trước; từ một hoặc nhiều nhiệm kỳ. Nếu TP.HCM có tiềm lực kinh tế, con người, thị trường và lịch sử đổi mới sáng tạo thì một Bình Dương với mô hình phát triển cụm công nghiệp - dịch vụ - đô thị xoay quanh VSIP và Becamex trở thành hình mẫu cho cả nước.

Và di sản của Bà Rịa – Vũng Tàu đâu chỉ là dầu khí. Ở đó còn có bóng dáng của mô hình "chính quyền cảng" (Port City) tương tự như Singapore, một khái niệm đã được nghiên cứu, tích lũy và trăn trở từ lâu. Khi “về chung một nhà”, TP.HCM mới được đứng trên vai người khổng lồ. Việc của chúng ta hôm nay là tích hợp các nguồn lực đó lại trong một không gian lớn hơn và tạo ra giá trị cộng hưởng.

Tất nhiên, điểm trừ không hẳn ít. Tổng dự án tồn đọng của cả ba địa phương hiện nay là rất lớn. Đáng nói, ba địa phương trước sáp nhập đều bị nút thắt hạ tầng, quá tải nghiêm trọng. Một điểm nữa chính là giá đất, vốn được Chủ tịch UBND TP.HCM Nguyễn Văn Được chỉ rõ: giá đất quá cao là "bất lợi" và là "trở lực cho phát triển" của thành phố.

Điển hình là Thành phố khẳng định chuyển mình sang dịch vụ, nhưng bản chất vì chúng ta không tạo được quỹ đất cho các khu công nghiệp mới . Hệ quả là các nguồn lực sản xuất chạy sang các tỉnh thành, địa phương khác. Giá đất cao còn làm tê liệt các dự án chỉnh trang đô thị. Tại sao dự án di dời nhà ven kênh rạch trước đây bế tắc? Vì không thể có phương án tái định cư tại chỗ phù hợp với bài tính kinh tế.

Khi giá đất bị đẩy lên quá cao, tiền đền bù dù nghe có vẻ lớn nhưng người dân không thể mua nổi một căn chung cư hay một miếng đất ở khu vực xung quanh. Sự trì hoãn của toàn bộ các dự án công nghiệp và đô thị đều từ cái logic giá đất mà ra. Để giải quyết những điểm trừ đó, cần nhìn nhận ở nhiều “lát cắt” với các giải pháp đã và đang tiến hành.

Như xử lý các khu đất dự án tồn đọng để làm công viên, không gian công cộng; thúc đẩy các dự án giao thông lớn; tái khởi động những dự án kéo dài nhiều năm; triển khai các công trình metro ... tức đã có sản phẩm cụ thể. Có những việc thành phố đang khẩn trương tiến hành như chuẩn bị xây dựng các tuyến metro mới, các chương trình đầu tư quy mô lớn ở các ngành đòi hỏi chế biến sâu, logistic-cảng biển hay có hàm lượng công nghệ, trọng tâm quy hoạch giảm cao tầng ở khu trung tâm, tinh gọn bộ máy… Những đầu việc này cần thêm thời gian để đo lường.

Và cũng có những việc đã được định hướng nhưng kết quả cuối cùng phụ thuộc vào nhiều yếu tố khách quan. Chẳng hạn như chống ngập, giảm kẹt xe, thực hiện mục tiêu tăng trưởng hai con số, phát triển trung tâm tài chính quốc tế hay khoa học công nghệ. Đó đều là những câu chuyện trung hạn chứ không phải một năm. Chẳng hạn trung tâm tài chính quốc tế là cuộc chơi ít nhất 10 năm, 20 năm.

Giai đoạn đầu tiên luôn là giai đoạn hoàn thiện thể chế, xây dựng hạ tầng, thu hút nhân lực. Đến khi đủ điều kiện, nó mới phát triển theo cấp số nhân. Nếu dùng tư duy một năm để đánh giá những chiến lược dài hạn như vậy thì rất khó. Một năm qua có sản phẩm, có hạn chế, nhưng quan trọng hơn là những chuyển động nền tảng đã bắt đầu. Ở thời khắc chuyển tiếp, tức từ đây bước qua cột mốc 50 năm tới, nếu được chọn, hãy đặt nền móng đầu tiên là hạ tầng.

Nhưng khái niệm ấy giờ cũng đã khác. Ngày trước chúng ta nói về cầu đường, bến bãi, sau đó là hạ tầng công nghiệp, hạ tầng xã hội, hạ tầng dịch vụ. Còn bây giờ là câu chuyện hạ tầng công nghệ, hạ tầng năng lượng, hạ tầng dữ liệu, hạ tầng số… Ngoài ra, còn là những hình thức hạ tầng mang tính chuyên đề gắn với phát triển đô thị như không gian ngầm, không gian tầm thấp-tầm cao, không gian biển… Đó vừa là cơ hội, vừa là thách thức rất lớn.

Kế đến, hạ tầng muốn phát triển thì phải đi cùng thể chế mang tính tiên phong. TP.HCM đã có nhiều cơ chế đặc thù, từ Nghị quyết 54 đến Nghị quyết 98, Nghị quyết 188, Nghị quyết 222 và gần nhất là Nghị quyết 260. Nhưng tương lai đòi hỏi một bước xa hơn thế. Điều quan trọng nhất là tăng quyền chủ động cho thành phố. Thực tiễn luôn thay đổi rất nhanh, nếu mỗi vấn đề đều phải chờ sửa luật ở cấp cao hơn sẽ rất khó.

TP.HCM cần có không gian thể chế để thử nghiệm, để chọn những mô hình hiệu quả hơn và điều chỉnh kịp thời theo thực tiễn. Sáng tạo lớn nhất của TP.HCM chính là nằm ở con người. Chọn đúng người, cho thử nghiệm, không bảo thủ và dám thay đổi nhanh. Bí thư Thành ủy Trần Lưu Quang đã nhấn mạnh nguyên tắc “không bảo thủ". Nguyên tắc này có nghĩa chọn một người vào vị trí lãnh đạo, nếu qua thời gian (6 tháng chẳng hạn) không làm được thì làm lại, sẵn sàng thay đổi.

Đổi người không phải là chọn sai, là thất bại, đơn giản là vì chưa phù hợp cho cuộc kiến tạo - vận hành tại những thời điểm nhất định. Chúng ta cũng cần cơ chế kiêm nhiệm theo mục tiêu. Chẳng hạn một lãnh đạo phụ trách công nhân có thể kiêm quản lý ở một vị trí khu công nghiệp để cùng chung tay giải quyết “bài toán” nhà ở cho thuê cho công nhân, người lao động.

Việc này trong doanh nghiệp tư rất nổi bình thường vì mọi nhiệm vụ đều có mục tiêu và thời hạn, không ai là "công chức trọn đời" ở một vị trí cả. Rõ ràng, những gì chúng ta đang làm hôm nay, từ việc khởi công các dự án metro, đường vành đai, đến việc lập quy hoạch TP.HCM tầm nhìn 100 năm, thiết kế Luật Đô thị đặc biệt…, chính là đang tạo ra lớp tâm thế mới, không gian mới chuẩn bị cho 50 năm kế tiếp .

Đó là một thành phố không chỉ mạnh về kinh tế, mà còn dẫn dắt về thể chế, hạ tầng đa tầng và một đội ngũ con người đầy khát vọng sáng tạo. Không chỉ thụ hưởng di sản, chúng ta có trách nhiệm kiến tạo một di sản mới. Để 50 năm sau, một thế hệ khác có thể tự hào nhắc lại câu chuyện của ngày hôm nay. Bài viết là quan điểm của TS. Trương Minh Huy Vũ - Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển TP.HCM, kiêm Chủ tịch Cơ quan điều hành Trung tâm Tài chính quốc tế Việt Nam.