EVN muốn làm rõ hiệu quả điện mặt trời có pin lưu trữ: Chuyên gia nói gì?

EVN muốn làm rõ hiệu quả điện mặt trời có pin lưu trữ: Chuyên gia nói gì? (Dân trí) - EVN đề nghị làm rõ hiệu quả điện mặt trời có pin lưu trữ trong khung giá 2026, lo ngại chi phí tăng, trong khi chuyên gia cho rằng nên tách pin lưu trữ và nghiên cứu cơ chế phù hợp. Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) vừa có văn bản gửi Cục Điện lực góp ý về khung giá phát điện năm 2026 đối với các nhà máy điện mặt trời mặt đất và điện mặt trời nổi có tích hợp hệ thống pin lưu trữ (BESS).

Đáng chú ý, EVN cho rằng việc bổ sung hệ thống lưu trữ sẽ làm tăng tổng mức đầu tư dự án, kéo theo khung giá điện cao hơn so với các nhà máy điện mặt trời thông thường. Theo tập đoàn, điều này đồng nghĩa bên mua điện sẽ phải chi trả mức giá cao hơn, trong khi hiệu quả đầu tư và lợi ích thực tế của hệ thống lưu trữ đối với vận hành hệ thống điện vẫn cần được đánh giá đầy đủ hơn.

Vì vậy, tập đoàn này đề nghị Bộ Công Thương làm rõ cơ chế vận hành, trách nhiệm của chủ đầu tư cũng như đánh giá nhu cầu thực tế trước khi khuyến khích triển khai rộng rãi loại hình này. Vì sao EVN đề nghị làm rõ hiệu quả điện mặt trời có pin lưu trữ? Chia sẻ với phóng viên Dân trí, ông Trần Quốc Tâm, Phó chủ tịch Hiệp hội Năng lượng Tái tạo TPHCM (HCMREA) cho rằng, kiến nghị của EVN là một bước đi thận trọng, phản ánh những xung đột giữa bài toán chi phí và yêu cầu vận hành của hệ thống điện trong bối cảnh chuyển dịch năng lượng.

"Mối quan tâm của EVN chủ yếu xuất phát từ chi phí mua điện và yêu cầu đảm bảo an toàn, ổn định hệ thống. Khi chi phí pin lưu trữ được tính gộp vào dự án điện mặt trời để hình thành khung giá phát điện cố định, giá điện đang được tính cao hơn so với các dự án không tích hợp lưu trữ", ông nói. Bên cạnh đó, vị này cho rằng nếu cơ chế giá chưa đủ linh hoạt, việc vận hành có thể chưa phản ánh đúng nhu cầu thực tế của hệ thống điện theo từng thời điểm, đặc biệt trong các khung giờ phụ tải cao buổi tối.

Ở chiều ngược lại, ông Tâm đánh giá pin lưu trữ đang ngày càng thể hiện vai trò quan trọng trong bối cảnh tỷ trọng năng lượng tái tạo gia tăng, khi hệ thống điện cần thêm các giải pháp linh hoạt để cân bằng cung cầu theo thời gian thực. "Trong vận hành thực tế, pin lưu trữ có thể giúp hấp thụ điện dư thừa vào thời điểm thấp điểm và phát điện trở lại khi nhu cầu tăng cao, góp phần giảm áp lực cho hệ thống truyền tải và hạn chế tình trạng quá tải cục bộ tại một số khu vực có mật độ điện mặt trời lớn", ông nói.

Ngoài chức năng dịch chuyển điện năng theo thời gian, pin lưu trữ còn có thể tham gia cung cấp các dịch vụ hỗ trợ hệ thống như điều tần, ổn định tần số và hỗ trợ công suất phản kháng - những yếu tố ngày càng quan trọng trong vận hành hệ thống điện hiện đại. Ở góc độ giải pháp, đại diện Hiệp hội Năng lượng Tái tạo TPHCM cho rằng có thể nghiên cứu hướng tiếp cận tách bạch pin lưu trữ như một thành phần độc lập trong hệ thống điện, thay vì gộp vào khung giá điện mặt trời.

Theo đó, một số cơ chế như giá điện theo thời gian sử dụng (Time of Use - TOU) với chênh lệch rõ rệt giữa giờ cao điểm và thấp điểm có thể tạo tín hiệu thị trường để khuyến khích đầu tư pin lưu trữ theo cơ chế "mua thấp bán cao". Bên cạnh đó, pin lưu trữ cũng có thể được xem xét tham gia các thị trường dịch vụ phụ trợ của hệ thống điện, trong đó doanh thu không chỉ đến từ bán điện năng mà còn từ các dịch vụ như điều tần, ổn định tần số hay hỗ trợ vận hành lưới điện.

"Theo hướng tiếp cận này, pin lưu trữ không chỉ là một hạng mục chi phí trong dự án điện mặt trời, mà có thể trở thành một thành phần hạ tầng cung cấp dịch vụ cho hệ thống điện", ông Tâm nhìn nhận. Đại diện hiệp hội cho rằng kiến nghị của EVN là hoàn toàn hợp lý ở vai trò đơn vị mua điện nhằm bảo vệ dòng tiền. Tuy nhiên, ông cho rằng thay vì đặt câu hỏi "pin lưu trữ có hiệu quả không?", vấn đề đặt ra là cần thiết kế cơ chế thị trường điện như thế nào để trả đúng giá trị mà pin lưu trữ mang lại cho lưới điện.

Lợi ích lớn nhưng chi phí cần được cân nhắc TS Ngô Đức Lâm, nguyên Phó Viện trưởng Viện Năng lượng (Bộ Công Thương), cho rằng việc tích hợp hệ thống pin lưu trữ vào các dự án điện mặt trời sẽ làm tăng chi phí đầu tư, bởi nhà đầu tư phải bổ sung hệ thống lưu trữ điện quy mô lớn cùng các thiết bị chuyển đổi và vận hành đi kèm. Ông cho rằng đối với các dự án điện mặt trời quy mô lớn, đặc biệt là điện mặt trời mặt đất và điện mặt trời nổi, việc lưu trữ sản lượng điện phát ra để sử dụng vào các thời điểm khác đòi hỏi hệ thống pin có dung lượng lớn, kéo theo chi phí đầu tư đáng kể.

Cuối cùng, các chi phí này sẽ được tính vào giá thành điện. "Tuy nhiên, cần xem xét kỹ việc tính toán các chi phí lưu trữ đã đầy đủ và hợp lý hay chưa. Nếu đưa toàn bộ chi phí vào giá điện, cần đánh giá mức độ tác động đến khả năng chi trả của người dân, nhất là các hộ thu nhập thấp", ông Lâm nói. Dù làm tăng chi phí, vị chuyên gia cho rằng hệ thống pin lưu trữ vẫn mang lại nhiều lợi ích quan trọng.

Trong bối cảnh tỷ trọng năng lượng tái tạo ngày càng tăng trong cơ cấu nguồn điện, pin lưu trữ giúp khắc phục tính không ổn định của điện mặt trời và điện gió, cho phép tích trữ điện để sử dụng vào thời điểm không có nắng hoặc gió, qua đó góp phần bảo đảm an ninh năng lượng. Theo ông Lâm, Việt Nam đã cam kết phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050, do đó việc mở rộng các nguồn năng lượng tái tạo là xu hướng tất yếu.

"Muốn phát triển mạnh điện gió, điện mặt trời thì phải đi kèm các giải pháp lưu trữ. Vấn đề không phải là có làm hay không, mà là tính toán mức chi phí hợp lý và khả năng chấp nhận của thị trường", ông nhấn mạnh. Từ kiến nghị của EVN, ông cho rằng các cơ quan quản lý cần nghiên cứu kỹ hơn tác động của việc bổ sung chi phí lưu trữ vào giá điện, đồng thời rà soát tổng thể cơ chế giá điện để bảo đảm tính minh bạch, hợp lý và hài hòa lợi ích giữa nhà đầu tư, ngành điện và người tiêu dùng.

Cần lượng hóa giá trị kinh tế mà pin lưu trữ mang lại Trong khi đó, TS Nguyễn Huy Hoạch, thành viên Hội đồng Khoa học Tạp chí Năng lượng Việt Nam, cho rằng việc EVN đề nghị đánh giá hiệu quả của các dự án điện mặt trời tích hợp hệ thống pin lưu trữ không chỉ xuất phát từ yêu cầu vận hành hệ thống điện mà còn liên quan đến hiệu quả tài chính của cả bên mua và bên bán điện.

Theo ông Hoạch, các dự án điện mặt trời có pin lưu trữ hiện được hưởng mức giá điện cao hơn so với dự án không tích hợp lưu trữ. Trong khi đó, Việt Nam vẫn chưa có cơ chế thị trường hoàn chỉnh để định giá các dịch vụ mà pin lưu trữ có thể cung cấp cho hệ thống điện. Ông cho rằng nếu xét ở cấp độ dự án, việc bổ sung pin lưu trữ sẽ làm tăng chi phí đầu tư và giá bán điện.

Tuy nhiên, ở cấp độ hệ thống điện quốc gia, pin lưu trữ có thể giúp giảm chi phí vận hành, giảm nhu cầu đầu tư nguồn điện phủ đỉnh và tăng khả năng tích hợp các nguồn năng lượng tái tạo. Chi phí đầu tư pin lưu trữ phát sinh ở cấp độ dự án nhưng lợi ích lại được lan tỏa cho toàn hệ thống điện. Vì vậy, cần có cơ chế lượng hóa và phân bổ hợp lý giá trị mà công nghệ này mang lại.

Theo vị chuyên gia, giá trị lớn nhất của pin lưu trữ không nằm ở việc tạo ra thêm điện năng mà ở khả năng lưu trữ và dịch chuyển điện từ thời điểm dư thừa sang thời điểm thiếu hụt, qua đó hỗ trợ vận hành hệ thống điện hiệu quả hơn. Do đó, ông Hoạch cho rằng kiến nghị của EVN là làm rõ cơ sở kinh tế của pin lưu trữ trước khi đưa chi phí vào giá điện, đồng thời cần định giá đúng giá trị công nghệ này mang lại cho hệ thống điện.

Các nước đang vận hành thị trường BESS như thế nào? Tại nhiều quốc gia, bài toán phát triển điện mặt trời kết hợp pin lưu trữ đang được giải quyết thông qua các cơ chế thị trường, trong đó giá trị của hệ thống lưu trữ được lượng hóa và thanh toán theo các dịch vụ mà nó cung cấp, thay vì chỉ dựa trên chi phí đầu tư ban đầu của dự án. Tại các thị trường điện phát triển như châu Âu, Mỹ và Australia, pin lưu trữ được xem là một loại tài sản linh hoạt, có thể tạo doanh thu từ nhiều nguồn khác nhau thay vì chỉ bán điện đơn thuần.

Tùy từng thị trường điện, pin lưu trữ có thể "kiếm tiền" theo nhiều cách khác nhau, như mua điện khi giá thấp và bán lại khi giá cao, cung cấp các dịch vụ giúp hệ thống điện vận hành ổn định như giữ tần số, cân bằng cung cầu, hoặc trong một số thị trường còn được trả tiền theo các hợp đồng đảm bảo công suất cung ứng điện trong dài hạn, theo các báo cáo của Modo Energy, EIA và AEMO.

Tại Australia, các nhà đầu tư vào pin lưu trữ đang dần chấp nhận mức rủi ro cao hơn, khi nhiều dự án được tài trợ dựa trên doanh thu từ thị trường điện mua bán theo thời gian thực - nơi giá điện thay đổi liên tục theo cung và cầu thay vì các hợp đồng dài hạn cố định, theo Reuters. Xu hướng này diễn ra trong bối cảnh quốc gia này đẩy mạnh phát triển năng lượng tái tạo, hướng tới mục tiêu 82% điện tái tạo vào năm 2030 và giảm dần các nhà máy nhiệt điện than.

Trong cơ chế này, giá điện biến động theo từng thời điểm trong ngày, tạo cơ hội cho pin lưu trữ kiếm lợi nhuận bằng cách sạc khi giá thấp (hoặc khi dư thừa điện) và xả khi giá cao vào các thời điểm nhu cầu tăng mạnh. Theo các chuyên gia, khi tỷ trọng năng lượng tái tạo ngày càng lớn, giá điện biến động càng mạnh, khiến mô hình kinh doanh dựa trên chênh lệch giá điện (arbitrage) trở nên phổ biến hơn, dù đi kèm rủi ro đầu tư cao hơn so với các mô hình hợp đồng dài hạn truyền thống.

Theo báo cáo quý của Cơ quan điều hành thị trường năng lượng Australia (AEMO), các hệ thống pin lưu trữ năng lượng quy mô lưới điện tại thị trường điện quốc gia Australia đã ghi nhận mức doanh thu ròng kỷ lục đạt khoảng 69,5 triệu AUD trong quý IV/2024, tăng hơn gấp đôi so với cùng kỳ năm trước. Trong đó, doanh thu từ thị trường điện năng chiếm khoảng 69%, chủ yếu đến từ hoạt động chênh lệch giá điện khi xả pin, với mức tăng hơn 300% so với cùng kỳ.

Bên cạnh đó, việc sạc điện trong các thời điểm giá thấp hoặc giá âm cũng giúp gia tăng hiệu quả doanh thu, trong khi dịch vụ điều tần tiếp tục đóng góp khoảng 21,3 triệu AUD.