Bước ngoặt trong chính sách tiền tệ

Bước ngoặt trong chính sách tiền tệ Bước ngoặt trong chính sách tiền tệ Đứng trước bài toán hóc búa là làm thế nào để vừa duy trì động lực tăng trưởng kinh tế ở mức hai con số trong giai đoạn 2026–2030, vừa phải đảm bảo an toàn thanh khoản và kiểm soát rủi ro hệ thống, Chính phủ đã phát đi một thông điệp rõ ràng: chấp nhận sự đánh đổi trong ngắn hạn để kiến tạo nền tảng cấu trúc vững chắc cho dài hạn.

Sự đánh đổi này được thể hiện qua việc nới lỏng các giới hạn an toàn tín dụng để bơm vốn cho nền kinh tế, đi liền với một chiến dịch toàn diện nhằm triệt tiêu nền kinh tế ngầm, từ đó thu hút triệt để lượng tiền mặt nhàn rỗi vào hệ thống ngân hàng chính thức. NHNN dự kiến nâng tỷ lệ tối đa nguồn vốn ngắn hạn được sử dụng để cho vay trung và dài hạn từ mức 30% hiện hành lên mức 40%.

Đây là một sự đảo chiều đáng chú ý. Trong nhiều năm qua, cơ quan quản lý đã kiên định với lộ trình giảm đòn bẩy rủi ro, kéo tỷ lệ này giảm dần từ 40% (giai đoạn 2020-2021) xuống 37%, 34% và chạm mốc 30% vào tháng 10 năm 2023. Việc đưa giới hạn này trở lại mức 40% được giới chuyên gia đánh giá là một biện pháp kỹ thuật cấp thiết nhằm tháo gỡ điểm nghẽn vốn.

Nền kinh tế Việt Nam hiện đang khát vốn để đầu tư vào các dự án hạ tầng giao thông quy mô lớn, chuyển đổi năng lượng, phát triển khu công nghiệp và nhà ở xã hội. Trong khi thị trường trái phiếu doanh nghiệp và thị trường chứng khoán chưa đủ độ sâu để gánh vác vai trò cung ứng vốn dài hạn, hệ thống ngân hàng thương mại buộc phải quay lại sử dụng nguồn tiền gửi ngắn hạn khổng lồ của mình để tài trợ cho chu kỳ tăng trưởng mới.

Tuy nhiên, việc gia tăng tỷ lệ này đồng nghĩa với việc NHNN chấp nhận sự gia tăng rủi ro chênh lệch kỳ hạn (maturity mismatch). Khi các ngân hàng dùng quá nhiều tiền gửi ngắn hạn để cho vay các dự án dài hạn, họ sẽ trở nên mỏng manh hơn trước các cú sốc thanh khoản hoặc khi lãi suất thị trường có biến động mạnh. Để giải quyết bài toán này, các chuyên gia khuyến nghị rằng mức trần 40% không nên áp dụng cào bằng, mà chỉ nên dành cho những ngân hàng có nền tảng quản trị rủi ro vững chắc, có tỷ lệ an toàn vốn (CAR) cao và đang áp dụng các tiêu chuẩn quản trị thanh khoản tiên tiến như Basel III.

Song song với việc nới lỏng giới hạn chuyển đổi kỳ hạn, NHNN còn thực hiện một bước đi kỹ thuật tinh tế khác để làm dịu bớt căng thẳng thanh khoản tức thời thông qua Thông tư 08/2026/TT-NHNN. Thông tư 08/2026 cho phép các ngân hàng được tính lại 20% số tiền gửi có kỳ hạn này vào công thức LDR. Quyết định này đóng vai trò như một chiếc van xả áp suất, giúp nhóm Big 4 lập tức có thêm hàng chục nghìn tỷ đồng dư địa tín dụng để cho vay ra nền kinh tế mà không bị ép buộc phải tham gia vào một cuộc đua tăng lãi suất huy động nhằm làm phình to mẫu số tiền gửi.

Để đảm bảo sự ổn định bền vững lâu dài, dòng tiền trong nền kinh tế phải được gia tăng về mặt cấu trúc. Hệ thống chính sách năm 2026 chứng kiến một chiến dịch lập pháp quy mô lớn nhằm xóa bỏ nền kinh tế ngầm, triệt tiêu thói quen giao dịch bằng tiền mặt và cưỡng chế các dòng tiền này chảy vào tài khoản ngân hàng chính thức. Mũi nhọn đầu tiên của chiến dịch này nhắm vào thị trường vàng vật chất – nơi từ lâu đã đóng vai trò là một kho lưu trữ tài sản khổng lồ nằm ngoài hệ thống tín dụng.

Theo các quy định mới của Nghị định 340/2025/NĐ-CP (có hiệu lực từ ngày 9/2/2026), mọi giao dịch mua bán vàng từ 20 triệu đồng trở lên đều bắt buộc phải thanh toán không dùng tiền mặt (thanh toán qua tài khoản ngân hàng). Nếu vi phạm, người dân có thể bị phạt từ 10 đến 20 triệu đồng, trong khi các tổ chức vi phạm sẽ phải chịu mức phạt gấp đôi.

Quy định khắt khe này không chỉ giúp minh bạch hóa thị trường, chống rửa tiền và đầu cơ, mà hệ quả vĩ mô lớn nhất là nó buộc dòng tiền mặt đang nằm bất động dưới dạng vàng trong két sắt của người dân phải chuyển hóa thành các khoản tiền gửi thanh toán (CASA) tại ngân hàng. Thêm vào đó, từ ngày 1/6/2025, theo Nghị định 70/2025/NĐ-CP, các hộ kinh doanh và cá nhân kinh doanh có doanh thu từ 1 tỷ đồng/năm trở lên bắt buộc phải áp dụng hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền kết nối trực tiếp với cơ quan thuế.

Động thái này tước bỏ sự ẩn danh của các giao dịch bán lẻ, tạo tiền đề để xóa bỏ hoàn toàn hình thức nộp thuế khoán vốn dựa dẫm vào tiền mặt vào đầu năm 2026. Kết hợp với quy định mới trong Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp 2025 bắt buộc thanh toán không dùng tiền mặt đối với các khoản chi từ 5 triệu đồng trở lên để được khấu trừ chi phí, Chính phủ đang tạo ra một "gọng kìm" buộc mọi thành phần kinh tế phải chuyển đổi số.

Bên cạnh mặt trận nội tệ, áp lực ngoại hối cũng là một nhân tố chi phối mạnh mẽ chính sách của NHNN. Trong quý 1/2026, dòng kiều hối chuyển về TP.HCM – trung tâm tiếp nhận lớn nhất cả nước – đã sụt giảm 15.6% so với quý trước đó, chỉ đạt 2 tỷ USD. Sự chững lại của dòng vốn ngoại tệ từ bên ngoài buộc NHNN phải bảo vệ nghiêm ngặt nguồn USD trong nước.

Cơ quan quản lý đã ban hành các chế tài xử phạt cực kỳ nghiêm khắc đối với hoạt động thu đổi ngoại tệ trái phép (chợ đen) thông qua Nghị định 340/2025/NĐ-CP. Cá nhân mua bán ngoại tệ không phép có giá trị từ 100.000 USD trở lên sẽ đối mặt với mức phạt lên tới 100 triệu đồng và bị tịch thu toàn bộ số tiền vi phạm. Sự trấn áp mạnh tay này nhằm đóng sập cánh cửa tẩu tán ngoại tệ ra thị trường tự do, ép buộc các dòng USD phải lưu thông qua hệ thống ngân hàng thương mại.

Thế nhưng, ngay bên trong hệ thống ngân hàng chính thức, NHNN cũng đang phải chấn chỉnh một biến dạng tài chính phức tạp: hoạt động kinh doanh chênh lệch lãi suất (arbitrage) USD/VND. Nhằm chống đô la hóa, NHNN từ lâu đã neo trần lãi suất tiền gửi USD ở mức 0%/năm. Tuy nhiên, nắm bắt được tâm lý người dân muốn giữ USD nhưng vẫn muốn có lãi, nhiều ngân hàng đã tung ra các gói "tín dụng tổng hợp".

Khách hàng mang sổ tiết kiệm USD (0%) đi thế chấp để vay VND với lãi suất siêu rẻ, chỉ từ 1% đến 2.5%/năm. Sau đó, họ lập tức mang số VND vừa vay được gửi tiết kiệm lại để hưởng lãi suất thị trường (quanh mức 5-7%/năm), tạo ra một khoản lợi nhuận chênh lệch không rủi ro. Dưới góc nhìn quản lý vĩ mô, NHNN đánh giá đây là một hành vi "lách luật" nguy hiểm.

Nó tạo ra tăng trưởng tín dụng ảo, ngốn hết room tín dụng mà không bơm được đồng vốn thực tế nào vào sản xuất kinh doanh. Đồng thời, nó cũng làm sai lệch báo cáo về mặt bằng lãi suất cho vay, tạo ra những con số giảm lãi suất "mang tính hình thức". Do đó, NHNN đã chỉ đạo các tổ chức tín dụng phải chấm dứt ngay lập tức các chương trình cho vay VND cầm cố bằng ngoại tệ chỉ nhằm mục đích ăn chênh lệch, yêu cầu dòng vốn phải được nắn lại cho các nhu cầu kinh tế thực chất.

Tất cả các chuyển động chính sách mang tính hệ thống này đã thiết lập nên một quỹ đạo tất yếu cho mặt bằng lãi suất trong nước, đặc biệt là ở các kỳ hạn trung và dài hạn. Lãi suất huy động kỳ hạn từ 6 tháng đến 12 tháng được dự báo sẽ tiếp tục neo ở mức cao trong một thời gian dài nữa. Sự duy trì lãi suất cao này xuất phát từ ba nguyên nhân cốt lõi.

Thứ nhất, khi các ngân hàng được phép dùng tới 40% vốn ngắn hạn cho vay dài hạn, nhu cầu tìm kiếm dòng tiền ổn định kỳ hạn 6-12 tháng để cân đối thanh khoản và tuân thủ các chuẩn mực Basel sẽ tăng vọt. Thứ hai, các nỗ lực chuyển đổi nền kinh tế ngầm sang kỹ thuật số (cấm mua vàng bằng tiền mặt, hóa đơn điện tử) cần thời gian để tạo ra dòng tiền CASA đủ lớn.

Trong giai đoạn quá độ, các ngân hàng vẫn phải cạnh tranh khốc liệt bằng công cụ lãi suất để thu hút tiền gửi của dân cư. Cuối cùng, và quan trọng nhất, khi NHNN bịt kín lỗ hổng chênh lệch lãi suất USD/VND, động lực tự nhiên để người dân và doanh nghiệp ưu tiên nắm giữ VND thay vì găm giữ USD chính là một mặt bằng lãi suất VND đủ hấp dẫn.

Nếu lãi suất nội tệ giảm quá sâu trong khi lãi suất toàn cầu vẫn còn neo cao, dòng vốn sẽ có xu hướng tháo chạy, tạo ra áp lực mất giá cực lớn lên tỷ giá hối đoái. Chính phủ đang chấp nhận một mức độ rủi ro thanh khoản nhất định để phục vụ mục tiêu tăng trưởng, nhưng đồng thời cũng thiết lập nên những tấm khiên chắn kiên cố bằng cách pháp điển hóa việc tiêu diệt nền kinh tế ngầm và nắn chỉnh lại trật tự thị trường ngoại hối.

Trong bối cảnh đó, mức lãi suất huy động nội tệ cao hơn tương đối so với quá khứ không phải là một hiện tượng tiêu cực, mà chính là một công cụ chống sốc thiết yếu, giúp cân bằng giữa bài toán bơm vốn đầu tư trung dài hạn và mệnh lệnh bảo vệ sự toàn vẹn của đồng tiền quốc gia. Chừng nào các giải pháp thanh khoản cấu trúc dài hạn chưa mang lại kết quả toàn diện, nền kinh tế sẽ vẫn phải vận hành trong trạng thái đánh đổi khôn ngoan này.